Giới thiệu
Ê-Va-Rít Ga-Loa là cuốn tiểu sử về Évariste Galois (1811–1832) — nhà toán học người Pháp đặt nền tảng cho lý thuyết nhóm trong đại số hiện đại. Cuốn sách thuộc Tủ sách Vàng [177], do Bùi Việt Bắc biên soạn, gồm 99 trang đã hoàn thành.
Tập bản thảo mà anh thức trắng đêm để viết vội vã trước khi lên đường đi đấu súng, khi anh chưa đầy hai mươi mốt tuổi, và phải hơn nửa thế kỉ sau mới có người hiểu được, đã biến tên tuổi anh trở thành niềm tự hào của nước Pháp, niềm tự hào của khoa học nhân loại.
Galois là một trong những trường hợp đặc biệt trong lịch sử khoa học: tài năng và công trình vượt xa thời đại, đến mức người đương thời không hiểu và không ghi nhận. Anh mất khi còn rất trẻ, trong hoàn cảnh bi kịch, nhưng những gì anh để lại đã thay đổi cách nhân loại hiểu về cấu trúc của toán học.
Cuộc đời
Galois sinh ngày 26 tháng 10 năm 1811 tại thị trấn Bourg-la-Reine, ngoại ô Paris. Cha là Nicolás-Gabriel Galois, nguyên đốc học rồi thị trưởng địa phương, thuộc phái Tự do — chống chế độ quân chủ dòng họ Bourbon. Mẹ là Maria-Adélaïde, người có học vấn và am hiểu văn học cổ Hy Lạp, đồng thời là người thầy đầu tiên của Galois.
-
151826 — Tuổi 15
Có công trình nghiên cứu toán học đầu tiên gửi Viện Hàn lâm Khoa học. Bản thảo bị thất lạc.
-
171828–1829 — Tuổi 17–18
Hai lần thi trượt vào khoa toán trường đại học. Gửi bản thảo lần hai — lại bị mất. Viết lại và gửi lần thứ ba: không ai trong hội đồng hiểu được nội dung.
-
191830–1831 — Tuổi 19–20
Tham gia Đảng Cộng Hòa — tổ chức đấu tranh cho nền dân chủ Pháp. Bị đuổi khỏi trường đại học. Hai lần bị bắt và ngồi tù vì hoạt động chính trị.
-
20Đêm 29 tháng 5 năm 1832 — Tuổi 20
Thức trắng đêm viết lại toàn bộ công trình toán học trước khi đi đấu súng vào sáng hôm sau. Mất ngày 31 tháng 5 năm 1832.
-
∞Sau 1870 — Hơn 50 năm sau
Công trình của Galois được nhà toán học Camille Jordan công bố và phân tích đầy đủ. Lý thuyết nhóm Galois trở thành một trong những nền tảng của đại số hiện đại.
Di sản toán học
Những gì Galois viết trong đêm cuối cùng của cuộc đời — và trong suốt những năm ngắn ngủi trước đó — đặt nền tảng cho lý thuyết nhóm (group theory), một ngành của đại số trừu tượng. Lý thuyết này giải quyết câu hỏi căn bản: phương trình bậc cao nào có thể giải được bằng căn thức, và tại sao.
Trước Galois, nhà toán học đã biết cách giải phương trình bậc 2, 3, 4. Câu hỏi về bậc 5 đã tồn tại hàng thế kỉ. Galois xây dựng một ngôn ngữ toán học mới — lý thuyết nhóm — để trả lời câu hỏi đó một cách triệt để và tổng quát.
Ngày nay lý thuyết nhóm là công cụ không thể thiếu trong vật lý lý thuyết, mật mã học, hóa học lượng tử và nhiều lĩnh vực khoa học khác.
Tác giả
Bùi Việt Bắc là tác giả biên soạn cuốn tiểu sử này trong khuôn khổ Tủ sách Vàng — bộ sách tiểu sử danh nhân khoa học và lịch sử dành cho bạn đọc trẻ, được phát hành tại Việt Nam.



